ဆောင်းပါး ၊ Cathy Otten

လူသားတွေရဲ့ ဆင်းရဲဒုက္ခတွေကို မှတ်တမ်းတင်ရတဲ့ လူသားချင်းစာနာမှုဆိုင်ရာ သတင်းစာပညာ (Humanitarian Journalism) ဆိုတာ ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ မြင့်မြတ်တဲ့ ခေါ်သံတခု ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် လက်တွေ့လုပ်ငန်းခွင်မှာတော့ ဒါဟာ ကျင့်ဝတ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ အလွန်ဝေဝါးပြီး ရုန်းကန်ရတဲ့ ကိစ္စတခု ဖြစ်နေပါတယ်။

ပြီးခဲ့တဲ့ နွေဦးရာသီတုန်းက ကျွန်မဟာ ကျွန်မရဲ့ ဇာတိမြို့ဖြစ်တဲ့ မန်ချက်စတာမြို့က မြို့တော်ခန်းမအပြင်ဘက်မှာ တဲထိုးနေထိုင်နေတဲ့ အီရီထရီးယားနိုင်ငံက ရွှေ့ပြောင်းဒုက္ခသည်တဦးနဲ့ စကားပြောဖို့ ကြိုးစားခဲ့ပါတယ်။ ဗြိတိန်နိုင်ငံမှာ ဒုက္ခသည်တွေ အိုးမဲ့အိမ်မဲ့ဖြစ်မှု သိသိသာသာ မြင့်တက်လာရတဲ့ အကြောင်းရင်းကို နားလည်နိုင်ဖို့ ဂျာနယ်လစ်တဦးအနေနဲ့ ရောက်ရှိနေခဲ့တာပါ။ ကျွန်မဟာ ယခင်က အီရတ်နဲ့ အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသတွေမှာ နိုင်ငံခြားသတင်းထောက်အဖြစ် လုပ်ကိုင်ခဲ့ဖူးသူဖြစ်ပြီး၊ ကျွန်မ နေရပ်ပြန်ရောက်ပြီးတဲ့နောက်ပိုင်းမှာ အဲဒီနိုင်ငံတွေက ဒုက္ခသည် သန်းပေါင်းများစွာဟာ အခု ကျွန်မရှေ့မှာ စကားပြောဖို့ စဉ်းစားနေတဲ့ လူသားလိုပဲ ခရီးကြမ်းတွေကို ဖြတ်သန်းခဲ့ကြရတာ ဖြစ်ပါတယ်။

မန်ချက်စတာမြို့ဟာ အခြားမြို့ကြီးတွေလိုပဲ ဆန့်ကျင်ဘက် အခြေအနေတွေ ပြည့်နှက်နေတဲ့ မြို့တခုပါ။ မိုးမျှော်တိုက်ကြီးတွေနဲ့ ဒုက္ခသည် တဲစခန်းတွေ၊ မစ်ရှလင်ကြယ်ပွင့်ရ စားသောက်ဆိုင်ကြီးတွေနဲ့ အလှူရှင်ကျွေးတဲ့ အခမဲ့စားသောက်ဆိုင်တွေ၊ ချမ်းသာတဲ့ ဆင်ခြေဖုံးရပ်ကွက်တွေနဲ့ ကလေးသူငယ် ဆင်းရဲမွဲတေမှုတွေဟာ ဒွန်တွဲနေပါတယ်။

ကျွန်မတို့ဟာ သတင်းတွေ ဘယ်လိုဖန်တီးသလဲဆိုတာကို ရှင်းပြရင်းနဲ့၊ လူသားချင်းစာနာမှုဆိုင်ရာ သတင်းစာပညာရဲ့ ရိုးအီနေတဲ့ ကတိကဝတ်တခုကို သတိပြုမိပါတယ်။ အဲဒါကတော့ “ဆင်းရဲဒုက္ခတွေကို မြင်တွေ့မှတ်တမ်းတင်ပြလိုက်ရင် အာဏာရှိတဲ့သူတဦးဦးက တစုံတခု လုပ်ဆောင်ပေးလိမ့်မယ်” ဆိုတဲ့ မျှော်လင့်ချက်ပါပဲ။ ဒါပေမယ့် ကမ္ဘာမြောက်ခြမ်း (Global North) က သတင်းထောက်တဦးက နားလည်အောင် ကြိုးစားမေးမြန်းပြီး၊ ကမ္ဘာတောင်ခြမ်း (Global South) က ရွှေ့ပြောင်းဒုက္ခသည်က သူ့ဘဝရဲ့ ကြေကွဲစရာတွေကို ပုံဖော်ပြရတဲ့ ရိုးရာသတင်းပုံစံတွေဟာ ဆင်းရဲဒုက္ခတွေကို ဇာတ်ကြောင်းရဲ့ လမ်းဆုံးအဖြစ်ပဲ သုံးစွဲနေကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။

သုတေသီတွေက လူသားချင်းစာနာမှုဆိုင်ရာ သတင်းစာပညာကို “လူသားတွေရဲ့ သက်သာချောင်ချိရေးကို ထိခိုက်စေတဲ့ အကျပ်အတည်းတွေနဲ့ ပြဿနာတွေကို အချက်အလက်အခြေပြု တင်ပြခြင်း” လို့ ဖွင့်ဆိုကြပါတယ်။ ဒါပေမယ့် အခုခေတ်မှာတော့ အဲဒီ ဆင်းရဲဒုက္ခတွေကို တင်ပြခြင်းနဲ့ အဓိပ္ပာယ်ရှိတဲ့ အပြောင်းအလဲ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြားက ဆက်စပ်မှုဟာ လုံးဝ ပြတ်တောက်သွားခဲ့ပါပြီ။ ဥပမာအားဖြင့် ဂါဇာဒေသမှာ ပါလက်စတိုင်း သတင်းထောက်တွေ သတင်းထုတ်ပြန်နေတာ ၂ နှစ်ကျော်ရှိနေပြီဖြစ်ပေမယ့် ကမ္ဘာ့ခေါင်းဆောင်တွေဟာ လက်နက်ထောက်ပံ့မှုတွေကို ရပ်တန့်ခြင်း မရှိခဲ့ပါဘူး။ ကျွန်မတို့ သတင်းထောက်တွေဟာ အရင်ကထက် ပိုပြီး စိတ်ပျက်အားလျော့လာကြပါတယ်။

ကျွန်မ အီရတ်မှာ သတင်းထောက်လုပ်ခဲ့စဉ်ကတည်းက ဒီသတင်းစာပညာဟာ နိုင်ငံရေးသမားတွေကို ဖိအားပေးနိုင်ရဲ့လား၊ ဒါမှမဟုတ် ပြဿနာတွေကို ပိုတောင် ကြီးထွားစေသလားဆိုတာ သံသယဝင်ခဲ့မိပါတယ်။ လူသားချင်းစာနာမှုဆိုင်ရာ သတင်းစာပညာဟာ မညီမျှတဲ့ ကမ္ဘာကြီးထဲမှာ နိုင်ငံရေးအခွင့်အရေးတွေ ရရှိဖို့အတွက် စိတ်ဒဏ်ရာ (Trauma) တွေကို ကုန်သွယ်မှုတခုလို လဲလှယ်နေရတာဟာ တကယ့်ကို စိတ်မသက်မသာဖြစ်စရာ အယူအဆတခုပါ။

အင်ပါယာခေတ်မှသည် ကရုဏာပင်ပန်းနွမ်းနယ်မှုဆီသို့

ဒီသတင်းစာပညာဟာ ၁၉ ရာစု အင်ပါယာချဲ့ထွင်မှုနဲ့အတူ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့တာပါ။ ၁၈၇၆ ခုနှစ် အိန္ဒိယ အငတ်ဘေးတုန်းက ဗြိတိသျှသတင်းစာတွေမှာ လူတွေအငတ်ဘေးဆိုက်နေတဲ့ ဓာတ်ပုံတွေကို ဖော်ပြပြီး လူသားချင်းစာနာမှုဆိုင်ရာ အရေးယူဆောင်ရွက်မှုတွေ ဖြစ်လာအောင် လှုံ့ဆော်ခဲ့ကြပါတယ်။ နောက်ပိုင်းမှာ သတင်းအလွှာမှာ “CNN အကျိုးသက်ရောက်မှု” (CNN Effect) လို့ ခေါ်တဲ့ ၂၄ နာရီ သတင်းထုတ်လွှင့်မှုတွေက နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒကို ပြောင်းလဲစေနိုင်တယ်ဆိုတဲ့ သီအိုရီ ပေါ်လာခဲ့ပေမယ့်၊ တကယ်တမ်းမှာတော့ ကမ္ဘာ့အကျပ်အတည်းတွေဟာ သက်ဆိုင်ရာနိုင်ငံတွေရဲ့ ဘဏ္ဍာရေးနဲ့ ပထဝီနိုင်ငံရေး အကျိုးစီးပွားပေါ်မှာပဲ မူတည်ပြီး အရေးယူဆောင်ရွက်ခြင်း ခံရတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ၂၀၂၂ ခုနှစ် ယူကရိန်းကို ရုရှားမကျူးကျော်ခင်က ယူကရိန်းအရှေ့ပိုင်းပဋိပက္ခဟာ ကမ္ဘာ့သတင်းအနည်းဆုံး အကြောင်းအရာဖြစ်ခဲ့ပေမယ့်၊ ကျူးကျော်မှုအပြီးမှာတော့ ကမ္ဘာ့သတင်းအားလုံးရဲ့ ၃၅ ရာခိုင်နှုန်းအထိ ဖြစ်လာခဲ့ပါတယ်။ ဆင်းရဲဒုက္ခတွေဟာ နိုင်ငံရေးအရ အသုံးဝင်မှသာ သတင်းဖြစ်လာတတ်တာက သတင်းစာပညာရဲ့ ကတိကဝတ်ကို သစ္စာဖောက်ဖျက်ရာ ရောက်နေပါတယ်။

အကျိုးအမြတ်မယူတဲ့ အဖွဲ့အစည်းတွေ (NGOs) ကလည်း သတင်းဌာနတွေရဲ့ ဘတ်ဂျက်ကျုံ့လာမှုကို အခွင့်ကောင်းယူပြီး သူတို့ရဲ့ လုပ်ငန်းစဉ်တွေအတွက် သတင်းတွေကို ငွေကြေးစိုက်ထုတ် ဖန်တီးလာကြပါတယ်။ ဒါဟာ သတင်းစာပညာနဲ့ ကူညီရေးလုပ်ငန်းတွေကြားက စည်းကို ဝေဝါးစေပါတယ်။ ဒုက္ခသည်တွေကို သူတို့ရဲ့ စိတ်ဒဏ်ရာတွေကို ထပ်ခါတလဲလဲ ပြောခိုင်းပြီး အသိအမှတ်ပြုမှုနဲ့ လဲလှယ်ခိုင်းတာဟာ သူတို့ရဲ့ တခြားသော လူသားပီသတဲ့ ဖြစ်တည်မှုတွေကို ပိတ်ပင်လိုက်သလိုပါပဲ။

ဒီလို သနားစရာ ဒုက္ခသည် ပုံစံခွက်တွေ (Tropes) ထပ်ခါတလဲလဲ ဖြစ်လာတဲ့အခါ လူထုကြားထဲမှာ “ကရုဏာ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်မှု” (Compassion Fatigue) ဖြစ်ပေါ်လာပြီး၊ သတင်းတွေဟာ ပုံသေနည်းတွေလို ဖြစ်ကာ နိုင်ငံရေးအရ အရေးယူဆောင်ရွက်မှု ကင်းမဲ့တဲ့ လူမှုရေးတိတ်ဆိတ်မှုတွေကို ဖြစ်ပေါ်စေပါတယ်။

ပုံစံခွက်များကို ကျော်လွန်၍ ရေးသားခြင်း

ဒီကနေ့ လူသားချင်းစာနာမှုဆိုင်ရာ သတင်းစာပညာဟာ အဓိကအားဖြင့် “သနားစရာ သတ္တဝါ” သို့မဟုတ် “အပြစ်မဲ့ အာဇာနည်” ဆိုတဲ့ အစွန်းနှစ်ဖက် သဘောထားနဲ့ ရေးသားနေကြပါတယ်။ သူတို့ဟာ ဒုက္ခသည်တွေကို အလွန်အမင်း သနားစရာ ကလေးငယ်တွေလို ပုံဖော်ကြပြီး၊ သူတို့နောက်ကွယ်က ယဉ်ကျေးမှု၊ နိုင်ငံရေးနဲ့ ပဋိပက္ခ ရှုပ်ထွေးမှုတွေကို မျက်ကွယ်ပြုထားတတ်ကြပါတယ်။

လူသားတဦးရဲ့ ရပိုင်ခွင့်နဲ့ ဂုဏ်သိက္ခာဆိုတာ စိတ်ဒဏ်ရာတွေ ရှိနေလို့ ရရမှာမဟုတ်ဘဲ၊ စိတ်ဒဏ်ရာတွေ မတိုင်ခင်ကတည်းက ရှိနေရမယ့်အရာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ကျွန်မတို့ဟာ သနားစရာ ဇာတ်လမ်းဆန်ဆန် ရေးသားမှုတွေကို စွန့်ပယ်ပြီး၊ ကမ္ဘာကြီးရဲ့ အပြန်အလှန် ဆက်နွှယ်နေမှုတွေကို ဖော်ပြတဲ့ စနစ်ဆိုင်ရာ ဇာတ်ကြောင်းတွေ (Systems Stories) ကို ပိုမိုအာရုံစိုက်ဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။

၁၉၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်တွေတုန်းက ဂျာနယ်လစ် ကလော့ဒ် ကော့ဘန်း (Claud Cockburn) ဟာ ဖက်ဆစ်စနစ် ထောက်ပြတဲ့ သတင်းစာပညာကို လုပ်ဆောင်ခဲ့ပါတယ်။ သူက “အာဏာရှိသူတွေကို အမှန်တရား ပြောပြဖို့ထက်၊ အာဏာမဲ့နေသူတွေ တိုက်ပွဲဝင်နိုင်မယ့် အခွင့်အရေး ရရှိစေဖို့ သူတို့ကို အမှန်တရား ပြောပြရမယ်” လို့ ယုံကြည်ခဲ့ပါတယ်။

၂၁ ရာစုရဲ့ လူသားချင်းစာနာမှုဆိုင်ရာ သတင်းထောက်တွေအတွက် တာဝန်ကတော့၊ စိတ်ဒဏ်ရာတွေကို အခွင့်အရေးနဲ့ လဲလှယ်ရမယ့် ကုန်စည်တခုလို မသုံးစွဲဘဲ၊ ကမ္ဘာ့အကြမ်းဖက်မှုတွေနဲ့ စစ်ပွဲတွေရဲ့ အမှန်တရားကို ဘက်မလိုက်ဘဲ ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ ချပြဖို့နဲ့ လူသားတွေရဲ့ ဖြစ်တည်မှုကို အရှိကိုအရှိအတိုင်း လေးစားစွာ ပုံဖော်ပေးဖို့ပဲ ဖြစ်ပါတော့တယ်။

ဆောင်းပါးရှင် Cathy Otten ရဲ့ When trauma becomes trope ဆောင်းပါးကို ဘာသာပြန်ဖေါ်ပြခြင်းဖြစ်ပါတယ်။

BIV သည် လွတ်လပ်၍ အမှီခိုကင်းသော သတင်းမီဒီယာဖြစ်ပြီး၊ လူ့အခွင့်အရေး၊ တရားမျှတမှု နှင့် ဒီမိုကရေစီ စံတန်ဖိုးများအပေါ် သတင်းစာကျင့်ဝတ်ဖြင့် ရပ်တည်ပါသည်။ BIV ရှင်သန်ရေးအတွက် စာဖတ်သူများ၏ အကူအညီ လိုအပ်ပါသည်။ BIV is an independent media outlet committed to human rights, justice, and democratic values, guided by the highest standards of journalistic ethics. We need your support to sustain our mission.

ဒီမှာ ကူညီပါ SUPPORT HERE

.